Social Software

Langzamerhand dringt breed het besef door dat netwerktoegang tot mensen vele malen waardevoller is dan netwerktoegang tot computers. Om vroeger een afspraak te maken met een hele groep mensen waarbij overleg vereist was, moest iedereen tegelijkertijd op dezelfde plek aanwezig zijn of moest een langdurige briefwisseling of telefooncirkel opgezet worden. Door de opkomst van bijvoorbeeld instant messaging, chatrooms en mailinglists zijn dit soort beperkingen rond tijd en plaats weggenomen. Het Internet introduceert daarmee een heel nieuw scala aan sociale interactiepatronen.

Recent is in de software-wereld een nieuw begrip geïntroduceerd: 'social software'. Op de O'Reilly Emerging Technologies Conferentie in Santa Clara, CA van 23 tot 25 april 2003 waren verschillende sessies gewijd aan dit onderwerp, met lezingen van onder meer Microsoft, Apple en cyberworld goeroes als Howard Rheingold. In het veld wordt nog hevig gediscussieerd of social software nu echt een nieuwe trend is of meer een geval van oude wijn in nieuwe zakken: een nieuwe 'glossy' naam voor reeds bestaande producten zoals groupware. Op het Internet vinden hevige debatten plaats over revoluties in het huidige media-landschap door verregaande nieuwsverspreiding via weblogs. Of over 'het nieuwe democratische web' dat zal ontstaan door gebruik van social software. In dit artikel zal dieper ingegaan worden op het ontstaan van de term, verschillende aspecten van social software en op het belang van social software voor huidige ontwikkelingen.

Social software versus groupware

In de brede definitie omvat social software alle software die groepscommunicatie ondersteunt en varieert daarmee van de cc-mogelijkheid die e-mail biedt tot de virtuele werelden die 3D games zoals Everquest (www.everquest.com) scheppen, waarin spelers elkaar kunnen ontmoeten. In principe gaat het om software voor communicatie en samenwerking. Het grote verschil tussen social software en de traditionele groupware is dat groupware de relaties tussen mensen en groepen 'top-down' benaderd. Groupware bootst als het ware de omgeving van een groot bedrijf na, waarin mensen volgens vooraf bepaalde regels kunnen samenwerken. Gebruikers worden ingedeeld in vooraf vastgestelde groepen, er bestaan meerdere autorisatieniveaus en een hoge mate van regulatie wordt van bovenaf opgelegd. Social software is hier in veel opzichten de filosofische tegenpool van en werkt 'bottom-up'. Mensen melden zich aan bij het systeem en vormen op een als het ware vanzelfsprekende manier groepen, bijvoorbeeld door mensen wel of niet in hun adresboek of 'buddylist' op te nemen.

Karma of 'hot-tubben'

Vroege uitvoeringen van social software beschouwden groepen op basis van 3 vooronderstellingen: groepen kunnen elke omvang hebben, iedereen moet tot de groep toe kunnen treden en de vrijheid van het individu is belangrijker dan de doelen van de groep. Door het ongeorganiseerde karakter van social software ontstaan echter een aantal problemen, bijvoorbeeld met het in de hand houden van het aantal deelnemers aan een online groep, het maken van een schifting tussen actieve en niet-actieve deelnemers, het bewaken van het behoud van het originele onderwerp waarvoor de online-gemeenschap in het leven geroepen was. Daarom beschikken nieuwere versies meestal toch over een of meerdere beheertools. Soms bevat de software de mogelijkheid om een soort waardering of ranking mee te geven aan een nieuwe gebruiker. Een groepslid dat geïntroduceerd wordt door een reeds bestaande gebruiker krijgt dan bijvoorbeeld een hoger betrouwbaarheidskenmerk mee dan een onbekende nieuwe gebruiker. De meest geavanceerde sociale software karakteriseert een digitale reputatie (ook wel “karma” genoemd) voor een gebruiker, gebaseerd op geregistreerde vrienden en de verwevenheid die een gebruiker in het netwerk heeft. Sommige groepen, bijvoorbeeld LinkedIn (www.linkedin.com) houden hun gebruikers onder controle door de toegang strikt te controleren. Er zijn echter ook groepen die de methode van het 'hot-tubben' volgen en periodiek hun gebruikersbestand terugbrengen tot een kleine kerngroep. Deze laatste methode is vernoemd naar beheerders van de hot-tub (warm bubbelbad) in appartementencomplexen die de toegangscode voor de hot-tub verstrekken aan een select aantal gebruikers: de huurders. De huurders verspreiden de code breder onder vrienden en bekenden. Op het moment dat het aantal gebruikers uit de hand loopt verandert de beheerder de toegangscode en verstrekt de nieuwe code slechts aan de huurders, waarna het sociale proces weer op gang komt. Deze methode garandeert de betrokkenheid van de actieve kerngroep en zorgt ervoor dat het gebruikersbestand niet vervuild.

Types social software

Ross Mayfield (CEO van SocialText) werkt aan karakterisatie van social software. Hij onderscheidt momenteel 5 groepen, die weergegeven worden in Tabel 1.

Tabel 1. Typen sociale software. (http://radio.weblogs.com/0114726/2003/03/30.html#a376)

Met een expliciet netwerk wordt aangegeven dat het hele netwerk voor iedereen zichtbaar is. Bij Ryze (www.ryze.com) kun je als gebruiker zelf contact opnemen met mensen die zich op Ryze geregistreerd hebben, en die gelijksoortige interesses bezitten. Een virtueel netwerk is een netwerk dat alleen in een computerwereld bestaat. Veel online computerspellen vallen in deze categorie. De digitale representatie (de zogenaamde “avatar”) van de gebruiker maakt in de virtuele wereld contact met het digitale karakter dat een andere gebruiker heeft aangenomen (bijvoorbeeld Simsonline, www.ea.com). Meetup (www.meetup.com) is een voorbeeld van een fysiek netwerk, waarbij het web wordt gebruikt om in persoon bijgewoonde bijeenkomsten of ontmoetingen te regelen. De software faciliteert hierbij de coördinatie. Het al eerder genoemde LinkedIn en Friendster (www.friendster.com) en INWYK (http://www.itsnotwhatyouknow.com/) zijn voorbeelden van een privé-netwerk, waarbij een gebruiker zich niet zelf kan aanmelden, maar alleen aangemeld kan worden door een bekende die al deel uitmaakt van het netwerk. Bij deze diensten is het niet mogelijk om als deelnemer het gehele netwerk te overzien: alleen directe bekenden en de contacten van deze bekenden zijn zichtbaar. Door via bestaande contacten te netwerken kan een gebruiker introducties tot andere deelnemers verkrijgen en daarmee zijn eigen contactennetwerk uitbreiden. Voordeel van dit soort websites is dat het contactennetwerk van iemand's bestaande contacten zichtbaar wordt en daardoor ook aangeboord kan worden.

Een 'conversational' netwerk draait om communicatie en vervangt als het ware een gesprek. In de volgende paragrafen wordt dieper op deze variant (in de vorm van 'Blogs') en op het verwante fenomeen 'wiki' ingegaan.

Blogs

Blogs, een afkorting voor weblogs, omschrijft een nieuwe categorie webpagina's, waarbij een internetgebruiker (de 'blogger') een soort logboek bijhoudt over ontwikkelingen aangaande een onderwerp dat hem of haar interesseert. Een weblog is chronologisch opgezet. Teksten zijn vaak kort en informeel geschreven en bevatten meestal niet alleen feitelijke informatie, maar juist ook de visie of opinie van de blogger daarover. Andere gebruikers kunnen hier via een soort discussieplatform-format een reactie op geven en kunnen zich inschrijven voor het ontvangen van e-mail updates van nieuwe informatie op een blog.

Blogs bestaan al een aantal jaar en zijn in feite een direct kanaal, 'one-to-many' om informatie en ideeën bij te houden. Vandaar dat ze ook wel omschreven worden als een 'personal publishing tool'. Het maken van een persoonlijke weblog is eenvoudig en wordt gefaciliteerd door bedrijven als Blogger (www.blogger.com) en Radio Userland (http://radio.userland.com/). Weblogs kunnen geschreven worden door experts op een bepaald onderwerp, mensen die hun mening kwijt willen of tieners die een elektronisch dagboek bijhouden. Ook onder politici is het bijhouden van een weblog een populaire bezigheid. Populaire onderwerpen van blogs zijn bijvoorbeeld IT, technologie, politiek, juridische onderwerpen en de oorlog in Irak (http://www.warblogs.cc/) .

Eigenlijk is er een onderverdeling mogelijk in drie soorten blogs:

·        Politieke en nieuws-blogs. Dit zijn weblogs die een vergelijkbare functie hebben met die van reeds bestaande media als dagbladen en kranten;

·        De traditionele dagboek weblogs. Deze hebben vaak een sociaal netwerk van een aantal (als maximum wordt 150 genoemd) vaste gebruikers;

·        De creatieve weblogs, die door kleine hechte teams (12 vaste gebruikers) gebruikt worden om samen te werken aan ideeën of producten.

(vrij naar Mayfield http://radio.weblogs.com/0114726/2003/02/12.html)

Voorbeeld blogs:

Martin Schwimmer    http://trademark.blog.us/blog/                                     trademarks

Jay Jaffe                    http://www.futilityinfielder.com/blog/blog.shtml            honkbal

Josh Marshall:            http://TalkingPointsMemo.com                                   politiek/nieuws

Glenn Reynolds         http://www.instapundit.com/                                       politiek/nieuws

Lawrence Lessig        http://cyberlaw.stanford.edu/lessig/blog/                      recht

Mark Pilgrim:             http://DiveIntoMark.org                                             software/computers

Dave Winer               http://www.scripting.com/                                          scripting

Wiki

Een wiki is in feite en webpagina waar een extra mogelijkheid aan toegevoegd is, zijnde: , waardoor de gebruiker direct in de webpagina kan schrijven. Het is gemakkelijk om tekst (content) toe te voegen. Ook is het gemakkelijk om een link naar een andere pagina te maken door simpelweg de titel van die pagina in te tikken.

De term wiki is afkomstig uit het Hawaiiaans en staat voor 'snel'. De allereerste wiki site is in 1995 ontwikkeld en programmeur Ward Cunningham koos voor de naam 'wiki wiki web' in plaats van het simpelere maar minder elegante 'quick-web'. De oorspronkelijke omschrijving van wiki was: de meest eenvoudige online database die nog zou werken. Wiki is een stukje serversoftware waarmee gebruikers vrijelijk inhoud voor webpagina's kunnen creëren en wijzigen. In afgelopen jaren hebben vele programmeurs een bijdrage geleverd aan de wiki-software en extra functies toegevoegd of hebben zelfs eigen vergelijkbare wiki-software ontwikkeld. Opmerkelijk aan wiki's ten opzicht van andere vormen van groupware is dat er niet alleen inhoud aan de pagina's toegevoegd kan worden, maar dat er ook gewijzigd kan worden en dat zelfs de indeling en opzet van de wiki door gebruikers aangepast kan worden.

Wiki's worden gebruikt om het gezamenlijk ontwikkelen van software te vergemakkelijken, om gezamenlijk een stuk tekst te schrijven, gezamenlijk aantekeningen te maken of om in een gemeenschappelijk project een archief of bijvoorbeeld een encyclopedie op te stellen. Dit wordt momenteel gedaan in het wikipedia project (www.wikipedia.org). Het voordeel van wiki: het vullen van wiki pagina's gaat snel en gemakkelijk, met het zelfde gemak als het schrijven en verzenden van een e-mail. Samenwerken via een wiki gaat snel en geeft voldoening, vergelijkbaar met het om beurten beschrijven van een 'whiteboard'. Het opstellen van informatiebronnen, zoals bijvoorbeeld de encyclopedie, loopt soepel via wiki's omdat de informatie tijdens de opbouw makkelijk heringedeeld en aangepast kan worden.

Vaak zijn wiki's vrij toegankelijk en worden inhoud en structuur volledig door de deelnemers bepaald. Elke wiki-website ontwikkelt na verloop van tijd een eigen sociaal stelsel met bijbehorende sociale etiquette. Wikisquatting (het inzetten van een aantal pagina's van een wiki voor persoonlijk gebruik) en wikispam (reclame maken op een wiki) worden vrij algemeen als onfatsoenlijk beschouwd. Een aantal nieuwe bedrijven, zoals Socialtext (www.socialtext.com) heeft zich recentelijk in de wiki-wereld begeven. Dit soort bedrijven brengt specifieke software uit, zoals Nice Little Wiki, waarmee password-protected wiki's kunnen worden opgezet, zodat privé-wiki's gecreëerd kunnen worden.

Voorbeeld Wiki's

http://www.wikipedia.org/

http://joi.ito.com/joiwiki

http://www.kayakforum.com/cgi-sys/cgiwrap/guille/wiki.pl

Rondleiding langs een aantal wiki's: http://www.usemod.com/cgi-bin/mb.pl?TourBus

Bedrijfstoepassingen

Social software overbrugt de kloof tussen online en fysiek samenwerken en kan een grote invloed hebben op de wijze waarop samenwerking binnen bedrijven wordt vormgegeven. Het blijkt dat de in hoge mate gestructureerde richtlijnen en processen van groupware niet altijd de feitelijke werkwijze van mensen weerspiegelen. Bedrijven hebben baat bij een betere samenwerking tussen werknemers. Voordelen hiervan zijn evident en lopen uiteen van verhoging van efficiëntie in bedrijfsprocessen tot verhogen van de innovativiteit van een bedrijf. Social software zou een simpel en 'lichtgewicht' overlegplatform kunnen bieden dat beter aansluit bij de alledaagse werkwijze van mensen.

Weblogs kunnen bijvoorbeeld in bedrijven ingezet worden om experts met elkaar te kunnen laten communiceren. Een expert uit een verkoopafdeling kan via een weblog eenvoudig een doorlopend persoonlijk verslag met commentaar en opmerkingen van klanten maken. Dit is het soort informatie dat een ontwikkelafdeling kan gebruiken om zogenaamde onuitgesproken wensen van de klant te identificeren om op basis daarvan aan productinnovatie te werken. Bloggen vereist geen speciale computerkennis. Wel blijkt dat er bij werknemers een initiële schroom kan bestaan om snel geschreven teksten (inclusief typefouten) direct op een openbare intranetsite te publiceren. Dit kan ondervangen worden door werknemers in eerste instantie een afgeschermde blog bij te laten houden, die opengesteld kan worden zodra ze voldoende aan het nieuwe medium gewend zijn. Het telecombedrijf Verizon en de fietsbandenfabrikant Composite Tech zijn bedrijven die social software van SocialText gebruiken. Composite Tech geeft aan dat gebruik van weblogs en wiki's resulteert in een informeel opgebouwd, permanent bedrijfs'geheugen'.

Softwareprogrammeurs vormen zelf één van de grotere actieve gebruikersgroepen in bedrijfsomgevingen. Software-ontwikkelaars hebben altijd al gebruikt gemaakt van software om samenwerking in het ontwikkelen van nieuwe producten te vergemakkelijken, het is dus geen toeval dat zij ook social software gebruiken. Sun heeft recent java.net (www.java.net) gelanceerd, waarin weblogs en wiki's ingezet worden om java-programmeurs een centrale plek te bieden om gezamenlijk producten te ontwikkelen. De populariteit van dit medium blijkt wel uit de vele gemeenschappen die kort na de lancering al actief waren, zoals http://community.java.net/javadesktop. Daarnaast zijn er een aantal open source software gemeenschappen die wiki's inzetten, zoals Technocrati (http://developers.technocrati.com/wiki/) en de Social Software Alliance (www.socialsoftwarealliance.org).

Media als markt voor social software

Er gaan ook stemmen op dat wiki's en weblogs zowel de traditionele manier van publiceren als de digital-content-manangement systemen zullen verdringen. Clay Shirky, hoogleraar in het 'Interactive Telecommunications Program' van de New York University, geeft echter aan dat hij niet verwacht dat dit het geval is. Hij trekt een vergelijking tussen blogs en traditionele media en Instant Messaging (IM) en e-mail. Er zijn bepaalde groepen, voornamelijk tieners, die IM meer gebruiken dan e-mail, maar in het algemeen kan niet gezegd worden dat de opkomst van IM invloed heeft op het totale e-mail gebruik. Weblogs hebben de afgelopen tijd duidelijk een eigen plek veroverd in het mediaspectrum, maar niets wijst erop dat dit ten koste van de traditionele media gebeurt is. Wat betreft digital-content-management: wiki's en blogs vormen absoluut een uiterst goedkope manier om websites bij te houden en informatie vast te leggen, maar de vormgeving en uitstraling laat veelal nog te wensen over. Toch valt niet te ontkennen dat social software in de toekomst een grotere rol zal gaan spelen. De twee onderstaande voorbeelden bieden een blik op toekomstige mogelijkheden.

Happening

Op 14 februari 2003 organiseerde Joi Ito, 'venture capitalist' bij Neoteny, (joi.ito.com) een 'happening' over 'Emergent Democracy'. Een 'happening' is een ad-hoc georganiseerde multimodale groepsbijeenkomst. Dit is een uitstekend voorbeeld van de mogelijkheden die verschillende vormen van social software biedt ter ondersteuning van een fysiek gesprek. Aan de vergadering namen 23 personen, verdeeld over 3 continenten, deel. De hoofdconversatie werd gevoerd via een 'conference call', maar daarnaast werd gebruik gemaakt van een chatbox en een wiki. De drie verschillende vormen van communicatie werden voor verschillende doelen ingezet. De discussie werd gevoerd via de telefoon, maar de voorzitter van de vergadering hield via chat bij welke volgende spreker het woord wilde (vervanging van handopsteken of andere vormen van lichaamstaal waarmee een spreker aangeeft het woord te willen). Daarnaast werd het chatten ook gebruikt ter vervanging van gefluisterde één-op-één communicatie tussen verschillende deelnemers aan de vergadering. Tevens kon het chatwindow gebruikt worden om bijvoorbeeld te stemmen over een te nemen besluit. De wiki werd gebruikt om openlijk aantekeningen op te maken, om weblinks naar achtergrondinformatie door te geven, om spontane creatieve sub-projectgroepen te vormen en fungeerde daarnaast als een soort algemeen archief voor alle aantekeningen etc. Hoewel de deelnemers het gebruik van verschillende gespreksondersteunende softwarevormen als zeer positief ervaren, werd wel de kanttekening gemaakt dat dit waarschijnlijk alleen geldt voor mensen die zich op hun gemak voelen met de verschillende internettoepassingen.

Presidentskandidaten

De Democraten zijn van plan om het internet zwaar in te zetten als campagne-middel in de presidentsverkiezingen van 2004. Howard Dean, één van de democratische presidentskandidaten heeft er tot nu toe het meeste succes mee geboekt. Dean voert een actieve online-verkiezingscampagne voor de voorverkiezingen tot presidentskandidaat voor de Democraten in 2004 door gebruik te maken van de faciliteiten van Meetup (www.meetup.com). Meetup is een algemene site, niet specifiek gericht op politiek, sterker nog, de meeste bijeenkomsten die via Meetup geregeld worden richten zich op fans van Harry Potter, Elvis, groepen die breipatronen uitwisselen en soortgelijke onderwerpen. Echter, nadat één van de gebruikers het onderwerp “Dean in 2004” aansneed, steeg dit ongekend snel naar het belangrijkste Meetup onderwerp. Van de 373.000 Meetup-deelnemers waren er binnen de kortste keren 35.100 geregistreerd op het onderwerp “Howard Dean”. Dean gebruikt Meetup om lokale vrijwilligers te werven en kleine campagnes uit te voeren in plaatsen waar hij niet beschikt over een officiële campagnestaf. Op deze wijze vergroot hij zijn reikwijdte zonder dat dit drukt op zijn beperkte budget. Meetup heeft er in belangrijke mate aan bijgedragen dat Dean gegroeid is van een onbekende anti-oorlogs kandidaat naar één van de hoofdkandidaten in de Democratische voorverkiezing.

Naast Meetup bemoeit ook de internet-lobby-organisatie MoveOn, (www.moveon.org) zich met de voorverkiezingen van de Democraten. MoveOn was oorspronkelijk opgericht als digitaal platform tegen het impeachment-proces tegen Bill Clinton en heeft in juni een online voorverkiezing uitgeschreven onder zijn 1,4 miljoen leden. De uiteindelijke winnaar van de voorverkiezingspoll krijgt een forse bijdrage in de verkiezingskas, de totale som van de door MoveOn-leden gedane donaties, geschat op circa 1,75 miljoen dollar. Dean heeft nu al ruim 1,25 miljoen dollar campagnecontributies binnengehaald via Internet en maakt een goede kans op de MoveOn bijdrage. Hoewel TV nog steeds het belangrijkste campagnemedium is, groeit de invloed van het Internet onmiskenbaar. Social software middelen als Meetup dragen daar in belangrijke mate aan bij.

Wat brengt de toekomst

Hoewel er nog enige onzekerheden bestaan rond de definitie van social software is het duidelijk dat er momenteel een nieuwe golf online-gemeenschappen gevormd wordt. De eerste golf online-gemeenschappen was e-mail gebaseerd en bouwde sociale ontmoetingsplekken op het web via usenet, bulletin boards en forums. De huidige hoge vlucht van internetgebruik, gecombineerd met nieuwe technologische mogelijkheden, opent de weg voor een tweede golf die gebruik zal maken van alle diversiteit die webgebaseerde software en het internet bieden. In de toekomst zal social software niet alleen op PC's draaien, maar op allerlei digitale apparatuur, van mobiele telefoons tot spelcomputers. Howard Rheingold beschreef zijn toekomstvisie op dit gebied op de Emerging Technology Conferentie. Hij voorziet dat de combinatie van 'ubiquitous computing' (alomtegenwoordige rekenkracht in alledaagse voorwerpen) en social software zal leiden tot zogenaamde 'smart mobs': ad-hoc gevormde collectieven van goed ingelichte individuen die zich bezig zullen houden met uiteenlopende activiteiten, van het delen van muziek tot het geven van consumentenbeoordelingen en het politieke lobbyproces. Eén van de meest belangrijke toekomstige bijdragen van social software kan daarmee liggen in het faciliteren van het collectieve actievoeren.

Bronnen en verdere informatie

·        Conferentie http://www.oreillynet.com/et2003/

·        Emergent Democracy: http://joi.ito.com/static/emergentdemocracy.html

·        http://cyberlaw.stanford.edu/future/

·        Happenings van Joi Ito: http://radio.weblogs.com/0114726/2003/02/15.html#a291 en http://www.socialtext.com/weblog/archives/021903happening.html

·        Ross Mayfield over soorten weblogs: http://radio.weblogs.com/0114726/2003/02/12.html

·        Howard Rheingold over smart mobs www.smartmobs.com

·        Wikis in Business http://www.nytimes.com/2003/05/19/technology/19NECO.html

·        Algemeen social software http://www.darwinmag.com/read/050103/social.html

·        Weblogs voor bedrijfsnieuwsbrieven http://www.optinnews.com/read-article.php?id=1718

·        Weblogs en contentmanagement http://www.webcrimson.com/ourstories/blogsdisruptivetech.Htm

·        http://www.theworkfoundation.com/research/isociety/social_capital_main.jsp

·        overzicht wiki weblog combinaties http://www.usemod.com/cgi-bin/mb.pl?WikiLog

·        verschil tussen weblogs en discussieforums (Tom Coates) http://www.plasticbag.org/archives/2003/05/discussion_and_citation_in_the_blogosphere.shtml

·        vorming van gemeenschappen in blogspace http://portal.acm.org/citation.cfm?doid=775152.775233

·        hottubbing http://www.plocktau.com/portfolio/online_community/hottub.html

·        sociale aspecten van online communities http://netscan.research.microsoft.com

·        Apple rendezvous: http://www.apple.com/macosx/jaguar/rendezvous.html en http://conferences.oreillynet.com/cs/et2003/view/e_sess/3828

·        vroegste verwijzing naar social software (Eric Drexler) http://www.foresight.org/Updates/Update02/Update02.3.html